سازهای زهی

سازهای زهی

سازهای زه صدا یا کوردوفون ها چه ویژگی هایی دارند؟

در رده بندی هورن بوستل-زاکس، که در مقاله ی آموزشی سازهای کوبه ای گفتیم، نوعی از سازها وجود دارند که زه صدا نامیده می شوند. ممکن است زه صداها را با نام سازهای زهی یا کوردوفون ها، در منابع و مکان های مختلف دیده باشید. سازهای زهی، سازهایی هستند که صدا حاصل از لرزش زه، تار یا سیم انتشار می یابند. یعنی ارتعاش سیم در سازهای زهی، سبب می شود که صدا تولید گردد. برای تولید صدا در سازهای زهی از زَخمه یا مضراب استفاده می شود. زَخمه یا مِضراب ابزاری موسیقیایی می باشد که برای تولید سازهای سیمی یا زهی مورد استفاده ی نوازندگان قرار می گیرد. طبق مقاله ای به قلم استاد پرویز منصوری، مدرس تئوری موسیقی و منتقد موسیقی که در انتشارات زوار تالیف شده است، بیان شده که جنس مِضراب ها یا زَخمه ها می تواند متفاوت باشد. جنس مِضراب ها یا زَخمه ها می تواند فلزی، چوبی، پلاستیکی و یا از جنس شاخ باشد.

دسته بندی سازهای زهی چگونه است؟

سازهای زهی برخلاف سازهای بادی و سازهای کوبه ای به سه دسته تقسیم می گردند. دسته بندی سازهای زهی به دلیل تفاوتی است که در نحوه ی ارتعاش سیم زه صداها صورت می گیرد. دسته های تشکیل دهنده ی سازهای زهی عبارتند از سازهای زخمه ای، سازهای زهی ضربه ای و سازهای کمانه ای.

تار یک نوع ساز زهی زخمه ای می باشد

از سازهای ایرانی که زه صدا هستند می توان ساز تار را نام برد. تار سازی زهی است که نوازنده می تواند با زَخمه آن را بنوازد. حالا به آسانی می توانید تضیص دهید که تار جزو سازهای زخمه ای در بین سازهای زهی است. در شکل ظاهری تار می توانید ببینید که فلز، چوب، زه، پوست و استخوان بکار برده شده است. شکل ظاهری تار نمایانگر کاسه ی طنینی، پوست، خرک، چند گوشی، شیطانک، دستان ها، سیم گیر و پنجه می باشد. ساز تار، کاسه و نقاره ای می باشد که شبیه دل هستند. این کاسه و نقاره به دسته ای اتصال دارند. از زمان قاجار تا اکنون، در این دسته 6 سیم تعبیه شده است. در نوازندگی تار با زَخمه ی عادی، به صورت راست می باشد. یعنی نوازنده از بالا به پایین با زَخمه ی عادی می نوازد.

نوازندگان برای در دست گرفتن تار در حالتی که نشسته اند، دسته ی تار را در سمت چپ خود قرار می دهند. با قرار دادن تار در سمت چپ، کاسه ی طنینی تار در سمت راست نوازنده قرار می گیرد. لازم است بدانید هنگامی که مضراب در دست راست نوازنده قرار می گیرد؛ صدا با ضربه زدن به سیم ها تولید می شود. و در همین حال نوازنده در تلاش است که دست چپ خود را در طول تار حرکت دهد.

همانطور که گفتیم، تار از دوره قاجار تا همین امروز، شش سیم دارد. در دوران قبل از قاجار، تارها پنج سیم یا پنج تار داشتند. از اواخر دوره ی قاجار به بعد، با کوشش های غلامحسین درویش، یک سیم به ساز تار اضافه گردید. (لازم است بدانید که درویش خان با نام اصلی غلامحسین درویش، سعی و کوشش های بسیاری در تحول و استقلال آهنگسازی های زمان خود داشت که در آنها نیز موفق بود). جنس این سیم ها از فلز می باشد. بطور معمول سیم های اول تا چهارم، با هم کوک می شوند. اما کوک سیم های پنجم و ششم، نسبت به هم متفاوت می باشد. سیم پنجم با سیم های اول و دوم هم صدا است. نوازنده سیم ششم را نسبت به سیم های اول و دوم، بم تر کوک می کند.

چند نوع دوتار در ایران وجود دارد؟

دوتار نیز همانند تار، در دسته ی سازهای زخمه ای قرار دارد. با شنیدن نام دوتار، احتمالا اولین چیزی که به ذهن شما خطور می کند، تعداد سیم های دوتار می باشد. درست است، تعداد سیم ها در ساز دوتار، دو عدد می باشد. بطور معمول نوازندگان دوتار را با ناخن یا زخمه می نوازند. دوتار در ایران مورد استقبال بسیاری از نوازندگان قرار گرفته است. چنان که شاهد چندین نوع دوتار در ایران هستیم. از دوتارهای ایرانی می توان به دوتار خراسان (شمال و شرق)، دوتار ترکمن و دوتار مازندران اشاره کرد. در شرق خراسان، ساز اصیل دارای هشت پرده و یک عدد نیم پرده دارد. توجه داشته باشید ساز دوتاری که 18 پرده داشته باشد، بعنوان ساز اصیل ایرانی شناخته و معرفی نمی شود. کاسه ساز و صفحه ساز هر دو از چوب توت ایجاد می شوند. گاهی دیده می شود که کاسه ساز و صفحه ساز از چوب گردو ساخته می شوند.

دوتار ترکمنی دارای کاسه ای به شکل گلابی و دسته ای بلند و زاویه داری که به سمت بیرون منحرف است. طول دسته ی ساز دوتار ترکمنی تقریبا 60 سانتی متر می باشد و طول کل ساز ترکمنی به یک متر می رسد. سازندگان دوتار ترکمنی و دوتار خراسانی، معمولا قسمت گلابی شکل این ساز زهی زخمه ای را با چوب شاه توت می سازند. و دسته ی این دو نوع ساز دوتار را با چوب درخت گردو یا زردآلو می سازند. لازم است بدانید در گذشته برای ساخت سیم های دوتار، ابریشم را به کار می گرفته اند.

آیا سه تار، دارای سه سیم می باشد؟

سه تار همانند دو ساز زهی اخیری که بررسی کردیم در دسته ی سازهای زهی و زخمه ای قرار دارد. سه تار برخلاف تار، داری شش سیم یا تار نیست. سه تار دارای چهار سیم می باشد. این ساز در موسیقی ایرانی جایگاه خوبی دارد. امروزه نوازندگان از سه تار برای تک نوازی استفاده می کنند. لازم است بدانید که نواختن سه تار با نواختن تار تفاوتی ندارد. اما برای نواختن سه تار شما راحت تر هستید. چون سه تار وزن سبک تری نسبت به تار دارد. سه تار از بخش هایی مانند کاسه ی طنینی، خرک، صفحه رو، سرپنجه، دسته، چند گوشی، شیطانک ها، سیم گیر و دستان ها تشکیل شده است.

آیا سه تار و تنبور در یک دسته قرار دارند؟

سه تار از اعضای خانواده ی تنبور به شمار می رود. اما امروزه شاهد هستیم که سه تار از جنبه هایی مثل  نحوه ی نواختن و تکنیک های آن، حالت در دست گرفتن و شکل ظاهری دسته به ساز زهی زخمه ای تار شباهت بسیار دارد. سه تار در گذشته، سه سیم داشت. افراد مشهور و سرشناسی مانند ابونصر فارابی، ابو علی سینا و صفی الدین ارموی دریافتند که سه تار باید سیم دیگری هم داشته باشد. هم اکنون سه تار، چهار سیم دارد. سیم چهارم در فاصله ی کمتری نسبت به سیم سوم قرار دارد. هنگام نواختن سه تار، تار سوم و چهارم با هم نواخته می شوند. به مجموع سیم سوم و سیم چهارم، سیم بم می گویند.

تنبور نیز از اعضای خانواده ی ساز زهی زخمه ای می باشد. تنبور دارای کاسه ای گلابی شکل و دسته ای بلند می باشد. اکنون تنبور دارای سه سیم است. لازم است بدانید باقدمت ترین ساز زهی در بین سازهای زهی زخمه ای، ساز تنبور می باشد. نواختن تنبور بیشتر جنبه ی عرفانی دارد. یعنی برای رسیدن به اوج عذفان در شعر های ادبیات فارسی و ایجاد ریتمی مطلوب و مورد پسند، از تنبور استفاده می شده است.

سنتور جزو کدام یک از سازهای زهی است؟

در دسته بندی سازهای زهی، سنتور جزو سازهای زهی ضربه ای است. موسیقی که با سنتور حاصل می شود، افراد فراوانی  را جذب خود می کند. جالب است بدانید که احتمالا سنتور از ایران به سایر کشورهای دنیا انتشار یافته است. و ما ایرانی ها از این بابت به قرهنگ غنی موسیقیایی افتخار می کنیم. با منتشرشدن سنتور به سایر نقاط دنیا، شکل و ظاهر و حتی نام آن دچار تغییرگردید. برای مثال سنتور در اروپای شرقی، دالسی مر نامیده می شود.

سنتور برخلاف سازهای زهی اخیری که بررسی شد، دارای شکلی منظم و هندسی می باشد. شکل هندسی سنتور، ذوزنقه است. و معمول ترین و کاربردی ترین نوع سنتور، دارای 72 سیم می باشد که بصورت 4 دسته در 18 دسته تقسیم می گردند. هر 4 سیم در بین این 72 سیم از روی یک خرک می گذرد. با این حساب، سنتور دارای 18 خرک است. از بین این 18 خرک هم، 9 تای آن در یک سمت و 9 تای دیگر در یک سمت دیگر قرار دارند. برای به صدا در آوردن سنتور، باید از 2 ترکه ی چوبی استفاده کنید. دو ترکه ی چوبی که برای به صدا در آوردن سنتور استفاده می شود، مضراب نام دارد. برای همین است که سنتور جزو سازهای زهی ضربه ای به شمار می رود. سنتورهایی که دارای 9 خرک هستند، پراستفاده ترین نوع سنتور هستند.  این سنتورهای پراستفاده و رایج، سُل کوک نامیده می شوند.

آرشه یا کمانه در موسیقی چیست؟

یکی دیگر از ابزارهای موسیقیایی که برای نواختن سازهای زهی از نوع سازهای کمانه ای یا آرشه ای به کار گرفته می شود، آرشه یا کمانه نام دارد. آرشه در واقع یک چوب است که به دو سر آن موی دم اسب متصل می باشد. قطعه ای از جنس استیل یا عاج، باعث می شود که موی دُم اسب در نوک آرشه به چوب آرشه متصل شود. برای تنظیم کشیدگی موهای دو سر آرشه، قطعه ای به نام موگیر، در انتهای آرشه تعبیه شده است.

قیچک ساز موسیقی ایرانی است که در دسته ی سازهای زهی آرشه ای یا کمانه ای قرار دارد

 در دسته ی سازهای زهی آرشه ای یا مضربی می توانیم به ساز محلی و ایرانی قیچک اشاره کنیم. قیچک دارای پیشینه ی تاریخی زیادی است. قیچک در نواحی مختلف ایران کاربردهای فراوانی دارد. اابته کاربردهای فراوان قیچک، محدود به امروز یا چند سال اخیر نمی شود. ایرانیان در گذشته های دور و نزدیک، از صدای قیچک بهره های زیادی می برده اند. یکی ارر کاربردهای قیچک، درمان علائم بیماری می باشد. یعنی برای بهبود بخشیدن علائم بیماری از قیچک استفاده می کرده اند.

ساز زهی قیچک در نواحی مانند هرمزگان و سیستان و بلوچستان مخاطبان بسیاری را به خود اختصاص داده است. لازم است بدانید ابعاد و اندازه های قیچک متفاوت است. به قیچک های بزرگ، قیچک بم می گویند. قیچک همانند سنتور تنوع زیادی دارد. می توان از انوع قیچک ها به قیچک سوپرانو، قیچک، باس و قیچک آلتو اشاره کرد.

کمانچه همانند قیچک، یک نوع ساز زهی کمانه ای می باشد.

در دسته بندی سازهای زهی، کمانچه یکی از سازهای موسیقی ایرانی است که در بین سازهای زهی آرشه ای قرار دارد. کمانچه از قسمت هایی مانند شکم، دسته، سر. و در قسمت انتهایی و پایین ساز دارای پایه ای می باشد که می تواند روی زانوی نوازنده یا روی زمین قرار بگیرد. نوع محلی کمانچه که مردم لر، آن را کمانچه ی لری یا تال می گویند نیز وجود دارد.

نوازنده برای نواختن کمانچه، آن را به روی زانو، صندلی یا زمین قرار می دهد. سپس کمانچه را با آرشه یا کمانه می نوازند. در حین نواختن ساز به دور خود می چرخد. بخاطر همین تماس آرشه با سیم ها به راحتی صورت می گیرد. در ادامه نوازنده ساز را با دست چپ بصورت قائم نگه میدارد. انگشتان دست چپ را روی دسته ای روی سیم ها می لغزاند و آرشه را با دست راست به روی سیم ها می کشد. حالا می توانید به عنوان شنونده، صدای دلنشین کمانچه را گوش کنید!

ابونصر فارابی در کتاب موسیقی الکبیر، به نشانه هایی از کمانچه اشره می کند و آن را به نام عربی رباب در این کتاب ذکر می کند. همچنین بهتر است بدانید که در دوره های تاریخی متعدد ایران، کمانچه یکی از سازهای اصلی موسیقی است که مورد توجه مردم دوره ی صفویه و قاجاریه قرار گرفته است. همچنین در سال 1396 به کمک سازمان میراث فرهنگی کشور عزیزمان ایران، کمانچه در سازمان یونسکو به ثبت جهانی رسید.

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Shopping Cart
به بالای صفحه بردن