سازهای کوبه ای

سازهای کوبه جزء قدیمی ترین نوع سازها هستند. محققان با تحقیقات و بررسی هایی که انجام داده اند، به این نتیجه رسیده اند که بعد از صدای خارج شده از دهان انسان، سازهای کوبه ای پا به دنیا گذاشتند. برای مثال در سده ی ششم قبل از میلاد، در کشور چین، زنگ آهن کوبه ای بعنوان ساز کوبه ای شناخته می شد. هم اکنون در کنسرت های بزرگ شهرها و شهرستان های ایران و سراسر جهان برای ایجاد ریتم یا ضربه آهنگ، چشمان تان باید به دنبال سازهای کوبه ای بگردد. همچنین برای اجرای ملودی می توانید شاهد شاهکارهای صوتی سازهای کوبه ای باشید.

دو دسته ی تشکیل دهنده ی خانواده ی سازهای کوبه ای را بشناسیم

بطور معمول، سازهای کوبه ای همانند سازهای بادی به دو دسته تقسیم می شوند. سازهایی کوبه ای که با کوک معین اصوات تولید می کنند و دسته ی دیگر، سازهای کوبه ای که با کوک نامعین صدا تولید می کنند. زیلوفون یکی از اعضای خانواده ی سازهای کوبه ای می باشد؛ سازهای کوبه ای که با کوک معین به صدا در می آیند.

زیلوفون، ماریمبا، زنگوله دستی، ناقوس (ساده ترین نوع سازهای کوبه ای) و طبله اعضای سازهای کوبه ای با کوک معین هستند

بطور احتمالی نام زیلوفون، ریشه ی اندونزیایی دارد. اما اگر خواسته باشید معنای زیلوفون را در فرهنگ یونانی پیداکنید، با معنی آوای چوبی رو به رو خواهید بود. زیلوفون از یک قطعه تشکیل نشده است. قطعه های مختلف چوبی را در ساختار زیلوفون خواهید دید. می توانید با نت های متفاوت، این قطعه های زیلوفون را به صدا دربیاورید. و از صوت آن لذت تمام ببرید. ماریمبا نیز همانند زیلوفون، ساختار چوبی دارد. در این نوع از ساز کوبه ای، می توانید با مضراب های گوناگون و در عین حال مخصوص، صدا تولید کنید.

از ساده ترین ابزارهای تولید صدا با کوک نامعین می توان ناقوس را نام برد. از ناقوس می توان به دو جنبه نگاه کرد. نگاه اول از آن جهت است که به راحتی می توانید بااستفاده از ناقوس، صدای توخالی تولید کنید. نگاه دوم از آن جهت است که ناقوس جزء وسایل مذهبی به حساب می آید. یعنی در بعضی از ادیان و همچنین بعضی از کشورهای اسلامی، از ناقوس به عنوان نماد خبری استفاده می کنند. جالب است بدانید که در کشور ما، ایران، از ناقوس بعنوان وسیله ای برای بزرگداشت های سیاسی استفاده می شود. با دانستن کاربردهای ناقوس، این نکته را هم بدانید که جنس همه ی ناقوس ها یکسان نمی باشد. برخی از ناقوس ها فلزی و برخی دیگر از جنس چوب هستند. بزرگترین ناقوس از نظر اندازه در کشور ژاپن تعبیه شده است. مردم ژاپن برای اهداف و منافع توریستی از این ناقوس بزرگ کمک می گیرند. در دسته بندی انواع سازهای کوبه ای، ناقوس ها در دسته ی سازهای کوبه ای همراه با کوک معین، قرار می گیرند.

زنگوله دستی همانند ناقوس جزء سازهای کوبه ای همراه با کوک معین می باشد. تعجب نکنید! جنس زنگوله دستی می تواند چوبی یا فلزی باشد. داخل زنگوله دستی، وزنه هایی تعبیه شده اند. با تکان دادن زنگوله دستی، این وزنه ها به هم و سپس به دیواره ی زنگوله برخورد می کنند، از این رو صوت ها تولید می گردند. این ابزار موسیقیایی بطور معمول و متداول، برای حیوانات استفاده می شود. انسان ها برای اینکه از آمدن گله های بزرگ و کوچک گوسفند و بز آگاه شوند، زنگوله دستی را به گردن آنها می اندازند.

طبله هم یکی دیگر از سازهای کوبه ای با کوک معین می باشد. بیشتر نوازندگان این نوع ساز کوبه ای بیشتر در هندوستان و افغانسان می نوازند. چون در افغانستان و هندوستان، نواختن با ساز کوبه ای طبل متدوال تر و رایج تر می باشد. طبله ها نیز خود به دو دسته تقسیم می گردند. طبل هایی که با دست مسلط یعنی دست راست، به صدا در می آیند؛ طبل دایان نام گذاری شده اند. نوع دیگری از این طبل نیز که با دست دیگر نواخته می شود، طبل بایان نام دارد. طبل دایان در مقایسه با طبل بایان، اندازه ی کوچک تری دارد. و بالعکس، طبل بایان نسبت به طبل دایان، اندازه ی بزرگتری دارد. صدای حاصل از طبل بایان، خاصیت بم تری دارد. از ویژگی مشترک میان دو طبل بایان و دایان می توان به دایره ی تیره رنگ میان آنها اشاره کرد. این دایره، سیاهی نام دارد. و معمولا دایره ی موجود در هر طبل، از خمیری با رنگ تیره تولید می گردد.

آموزش گیتار با بابک امینی

اکنون نظام رده بندی سازهای موسیقی، هورن بوستل-زاکس نام دارد

هورن بوستل-زاکس، یک نظام برای برای رده بندی سازهای موسیقی می باشد. این نظام رده بندی توسط دانشمندان ویکتور شارل ماهیون و دانشمند اتریشی و آلمانی، پایه گذاری و کامل گردید. در اولین رده بندی که در نظامی بغیر از هورن بوستل-زاکس قرار گرفت، سازها براساس نظام موسیقی ارکستر طبقه بندی می شدند. دلیل تغییر طبقه بندی اولیه ی سازهای موسیقی، این بود که محدودیت های برای رده بندی تمامی سازها وجودداشت. با ظهور رده بندی سازهای موسیقی هورن بوستل-زاکس، هر نوع ساز موسیقی می تواند در طبقه ای خاص گنجانده می شوند. در هورن بوستل-زاکس، سازها براساس نوع صدا دهی و ابزار آن در رده بندی قرار می گیرند. برهمین اساس سازهای موسیقی به دسته های سازهای خودصدا، زه صدا، پوست صدا و هواصدا تقسیم می گردند.

چه سازهایی خود صدا هستند؟

یکی از رده بندی های هورن بوستل-زاکس، سازهای خودصدا یا ایدیوفون ها می باشند. در این نوع از طبقه ی سازها با ارتعاش بدنه ی ساز، می توانید صدا تولید کنید. یعنی با ارتعاش سیم یا دمیدن هوا نمی توانید سازهای خودصدا را به صدا در بیاورید. شما می توانید با ضربه زدن، مالش دادن و کشیدن یا لرزندان قطعه یا قطعه های ساز، می توانید با آنها صدا تولید کنید.

از خانواده ی سازهای خودصدا، می توان کایزا و هنگ را نام برد. سازهای کایزا و هنگ مشابه هم هستند. سازهای هنگ و کایزا، هَندپَن نام دارند. وجه شباهت آنها استیل پَن و داشتن کوک معین می باشد. اما برخلاف استیل پَن، سطح آنها محدب است. نواختن سازهای هنگ و کایزا با دست و انگشتان دست در میان نوازندگان، متداول تر و رایج تر می باشد. همین نوع نواختن، سبب می شود که صدای حاصل از کایزا و هنگ یا سازهای هَندپَن، صدای غنی از اُوِرتن، خاصیت نرم و گرم پیدا کند. آخرین نسخه از کایزا، جنسی فلزی دارد. این ساز از دو نیم پوسته تشکیل شده است. هر یک از نیم پوسته ها از جنس ورق فولاد نیترید می باشند. لبه های این دو پوسته به هم اتصال دارند. با اتصال لبه های دو پوسته، فضای خالی بوجود می اید. ایده آل ترین صدای رزونانس و تُن را می توان با کایزا تولید کرد. صدادهی قسمت بالایی ساز کوبه ای کایزا، به نوع  نواختن آن بستگی دارد. یعنی می توانید شاهد تولید صدای استیل پُن هارمونیک، چنگ و بِلز از قسمت بالایی کایزا باشید.

ماراکا، حلقه انگشتی، تایکو، دُهُل، تنبک، سندان، قاشقک و طبل کوچک در محدوده صوتی سازهای بدون کوک های معین قرار دارند

ماراکا یکی از سازهای کوبه ای موسیقی است که محدوده صوتی آن، کوک های نامعین هستند. ماراکا همانند کایزا و هنگ، یک نوع ساز خودصدا می باشد. جغجغه ی سرخ پوستی ماراکا، توسط سرخ پوستان قاره ی آمریکا پا به دنیا گذاشت. آنها در مراسمی برای دعای باران از ماراکا استفاده می کردند. گفته شده است که در برخی از قبایل، برای احضار ارواح نیاکان و اجداد، از ماراکا کمک می گرفته اند. هم اکنون، ماراکا یکی از سازهای کوبه ای است در موسیقی کلاسیک غربی جای دارد.

سنج انگشتی ساز کوبه ای است که کوک های نامعین دارد. و برای تولید ریتم ها در موسیقی بکار گرفته می شود. حلقه های انگشتی یا سنج های انگشتی، اندازه های متفاوتی دارند. همه ی اندازه های حلقه انگشتی، محدود هستند. ایده آل ترین نوع سنج انگشتی، تقریبا 5 سانتی متر، قطر دارد. در طول تاریخ می توان شاهد بکارگیری سنج های انگشتی بود. این سازهای کوبه ای نامعین در ایران باستان و موسیقی عربی استفاده می شده است. در موسیقی عربی برای ایجاد ریتم های عربی، پای طراحی سنج انگشتی به میان آمد.

بکارگیری اعضای خانواده ی سازهای کوبه ای را می توان در سرتاسر دنیا دید. تایکو یک ساز کوبه ای با کوک های نامعین است که در ژاپن بکار گرفته می شود. برای مثال می توانید نوازندگان تایکو را در استان آیچی ژاپن ببینید. تایکو در واقع یک طبل است. طبلی که بوسیله ی یک استوانه ی چوبی ساخته شده است. دو طرف استوانه ی چوبی توخالی تایکو، پوست کشیده شده است. تایکو را می توانید در اندازه های متفاوت در دست نوازندگان ژاپنی ببینید. ممکن است در دست این نوازندگان، یک تایکوی بزرگ ببینید. تایکو با اندازه ی بزرگ، اودایکو نام دارد. این احتمال می رود که اودایکو، بزرگترین نوع تایکو باشد.

دُهُل هم مانند تایکو، نوعی ساز کوبه ای با کوک های نامعین به شمار می رود. در متن ها و اشکال متفاوت نوشته ها می توانید دُهُل را با نام های داول، تاول و داوول پیدا کنید. دُهُل همان طبل بزرگی می باشد که هر دو طرف آن توسط پوستی از جنس گاو یا گاومیش پوشانده شده است. برای نواختن با دُهُل، باید ریسمانی را به روی شانه های خود بیندازید. ریسمانی که دُهُل به آن متصل شده است. شما می توانید با دو مضراب، دُهُل را به صدا در بیاورید. دهل را از یک سمت می توانید با چوب ضخیم و کلفتی به نام چنگال و از سمت دیگر با چوب باریک تری به نام دیک، نواخت. در قسمت های جنوبی ایران مانند مناطق محلی و غیرمحلی هرمزگان، دهل را با دو دست خود می نوازند. یعنی نوازندگان در هرمزگان برای نواختن دهل از دو چوب ضخیم و باریک استفاده نمی کنند. جالب است بدانید که در سیستان و خراسان ایران، برای نواختن دهل از دو قطعه چوب با طول بلند استفاده می شود. این دوقطعه چوب که معمولا طول زیادی دارند، در دو انگشت یک دست قرار می گیرند. در دست دیگر نوازندگان خراسانی و سیستانی، یک چوب قوس دار مخصوص قرار دارد. از این جهت است که می گوییم گونه های محلی و فراوانی از طبل ها در خاورمیانه وجوددارند. در مراسم های شاد و مراسم هایی مانند عروسی، سازهای کوبه ای بدون کوک معین مانند طبل به همراه سرنا که یک ساز بادی است، نواخته می شود.

یکی از طبل هایی که حالت جامی دارد، با نام تنبک شناخته می شود. اگر خواسته باشیم پیشینه ی تاریخی ظهور تنبک را پیدا کنیم، باید به دوران پهلوی اشاره کنیم. محدوده ی صوتی تنبک، در کوک های نامعین می باشد. در گذشته ها جنس تنبک از سفال، چوب و در بعضی مواقع از جنس فلز ساخته می شود. هم اکنون، می توانید تنبک ها را با جنس چوبی در دست نوازندگان محلی و غیرمحلی ببینید. در ساختار تنبک شاهد بخش هایی خواهید بود. بخش هایی از قبیل پوست، دهانه بزرگ، تنه، پا، نفیر یا گلویی و دهانه ی کوچک یا کالیبر. از چند سال اخیر تا به امروز، تنبک پیشرفت های بسیار فراوانی کرده است. بگونه ای که به عنوان ساز کوبه ای تک نواز و مستقل مطرح می شود.

لازم است بگوییم که سازهای کوبه ای با کوک نامعین، کاربردهای متفاوتی دارند. سندان یکی از آن سازها می باشد. شما می توانید این ساز را در مغازه های آهنگری و مسگری ببینید. برای کوبیدن نعلبندان اشیاء یا صاف کردن پاره های آهن، آنها را روی سطح فلزی سندان قرار می دهند. جنس سندان می تواند از چدن یا فولاد باشد. سازندگان سندان، سطح آن را سخت می کنند. در ساختار سندان می توانید لبه گرد، پایه، دماغه، گلو، مقر ابزار، سوراخ سنبه کاری و میز را لمس کرد. دماغه ی سندان را به شکل های گوناگونی می سازند تا بتوانید فلزات را به هر شکلی که می خواهید، دربیاورید. تعداد دماغه در سندان می توانید یک عدد یا دو عدد باشد. آهنگران و مسگران برای استفاده از سندان، آن را بر روی پایه ای چوبی قرار می دهند. ماند در سندان سبب می شود که با کوبیدن ضربه، انرژی از ابزاری که با آن ضربه می زنند به خود فردی که ضربه می زند، بازگردد. دسته بندی سندان ها به شکل متقاوتی انجام می گیرد. آنها را بطور معمول و رایج، براساس وزن رده بندی می کنند. بدیهی است که برای آهنگری با فلزات گران بها، از سندان هایی چند کیلویی استفاده می کرده اند. شاید امروزه همانند گذشته، شاهد کاربرد گسترده ی سندان نباشیم. اما همچنان از سندان به عنوان ساز کوبه ای بدون کوک معین نام برده می شود.

قاشقک از سازهای کوبه ای می باشد. این ساز کوبه ای در محدوده ی سازهای کوبه ای بدون کوک معین قرار می گیرد. همچنین قاشک را می توان طبق هورن بوستل-زاکس، در رده ی سازهای خودصدا قرارداد. قاشک دو جام چرمی دارد که توسط تسمه ای نازک به هم متصل گردیده اند. جام چوبی قاشقک شکل صدفی دارد. نوازنده ها با قراردادن انگشت شست یا سبابه، با تسمه ی نازک می بندند. سپس با تکان دادن دست، دو جام چوبی صدفی شکل قاشک بهم برخورد می کند و صدا تولید می گردد.

طبل کوچک نوعی ساز کوبه ای است که نوازندگان از دو طرف آن برای نواختن، استفاده می کنند. پوسته ی زیرین طبل کوچک را رشته هایی پوشانده است. نوازندگان برای نواختن این نوع ساز کوبه ای نامعین، یک چوبک طبل را بکار می گیرند. با استفاده از چوبک، صدای حاصل شده از طبل کوچک، مقطّع خواهد بود. امروزه در بازار می بینید که طبل کوچک از چوب، فلز، کامپوزیت و یا فایبرگلاس ساخته می شود. بعضی از این طبل ها برای مراسم های رژه به کار گرفته می شوند. این طبل ها نسبت به طیل های کوچکی که با ارکستر استفاده می شوند، عمق بیشتری دارند. عمق طبل هایی که کوچکی که برای مراسمی بغیر از رژه بکارگرفته می شوند، بطور معمول 6 اینچ هستند.

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Shopping Cart
به بالای صفحه بردن